Chùa Ba Vàng được khai sơn từ thời nhà Trần (thế kỷ XIII), trải qua nhiều năm tháng chiến tranh và thiên nhiên tàn phá nên ngôi chùa nhỏ bị rừng cây bao phủ và còn sót lại một số ít hiện vật. Sự kiện được coi là dấu mốc tìm ra ngôi chùa cổ bắt nguồn từ câu chuyện ông lão nông tìm đàn bò thất lạc vào năm 1987. Chuyện xưa kể rằng: Sau nhiều ngày đi tìm đàn bò bị thất lạc, đêm hôm ấy, lão nông được báo mộng lên núi Ba Vàng tìm ắt sẽ thấy đàn bò. Ngay hôm sau, ông quyết tâm băng rừng đi tìm đàn bò nhưng chẳng may bị vấp ngã. Đúng lúc ấy, ông nhìn xuống đất thì phát hiện ra những viên gạch ngói và tấm bia trên lưng rùa đá. Nghĩ đây có thể là nơi đền chùa xưa nên ông liền hái mấy quả sim rừng đặt lên lưng rùa đá và khấn cầu Trời Phật giúp mình tìm được đàn bò. Khấn xong, khi đến ven suối gần đó, ông ngạc nhiên khi nhìn thấy đàn bò, không thiếu một con. Sau sự vi diệu nhiệm màu ấy, ông lão đem chuyện kể với dân làng, người dân ai nấy đều hào hứng tụ tập về khu đất trên núi cao để tìm kiếm, thu thập những di vật còn sót lại của ngôi chùa cổ.
Chùa Ba Vàng, xá lợi tóc Phật và những bê bối
